Δεκαπενταύγουστος, δηλαδή η Κοίμηση της Θεοτόκου

Σήμερα όλοι μιλούν για τον Δεκαπενταύγουστο· την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Ας προσθέσω λοιπόν κι εγώ τη δική μου μικρή «σάλπιγγα» στο χορωδιακό πανηγύρι – εικονογραφικά, όπως πάντα.

Όποιος καταφέρει να διαβάσει μέσα από τα κανονικά βιβλία της Γραφής την τελευταία πορεία της Παναγίας, κερδίζει άλογο με τη σέλα. Τα Ευαγγέλια σιωπούν. Η τελευταία άμεση εμφάνιση της Μητέρας του Ιησού στην αφήγηση είναι κάτω από τον Σταυρό. Ναι, στις Πράξεις αναφέρεται ξανά, αλλά αυτό δεν ανήκει στο «ευαγγέλιο» με τη στενή έννοια. Από πού λοιπόν προέρχεται η επίσημη εορτή; Η σύντομη απάντηση: από την πολύ παλιά ιερουσαλιμιτική παράδοση.

Τα αρχαιότερα λειτουργικά τεκμήρια χρονολογούνται γύρω στον 5ο αιώνα. Συγκεκριμένα, στο Λεξιονάριο της Ιερουσαλήμ η 15η Αυγούστου σημειώνεται ως «Μνήμη Μαρίας, Μητρός του Χριστού». Η βυζαντινή παράδοση (με βάση τον Νικηφόρο Καλλίστο) αποδίδει στον αυτοκράτορα Μαυρίκιο την απόφαση να καθιερωθεί η Κοίμηση την 15η Αυγούστου σε όλη την αυτοκρατορία. Έτσι εξηγείται γιατί η ιερουσαλιμίτικη ημερομηνία έγινε καθολική στην Ανατολή. Η μαρτυρία είναι δευτερογενής – το διάταγμα δεν σώζεται – αλλά δείχνει τη διαδικασία ενοποίησης της λατρείας.

Η εορτή πέρασε στη Ρώμη επί πάπα Σεργίου Α΄ (687–701), ο οποίος, σύμφωνα με το Liber Pontificalis, καθιέρωσε λιτανείες για τέσσερις μαριολoγικές εορτές, ανάμεσά τους και την Κοίμηση της 15ης Αυγούστου. Τον 8ο αιώνα, τα ρωμαϊκά βιβλία χρησιμοποιούν ήδη τον όρο Assumptio.

Στην Ανατολή τιμούμε την Κοίμηση, με νηστεία από 1 έως 14 Αυγούστου· στη Δύση – την Κοίμηση-Μετάσταση. Η θεολογία είναι παράλληλη: και οι δύο παραδόσεις γιορτάζουν τη μετάβαση της Παναγίας στη δόξα.

Η εορτή γεννήθηκε από την παράδοση· τα Ευαγγέλια δεν προσφέρουν αφήγηση. Κι αυτό σημαίνει ένα πράγμα: οι αγιογράφοι είχαν πεδίο δόξης λαμπρό. Καμία ευαγγελική διήγηση; Δεν πειράζει. Υπάρχουν άφθονα απόκρυφα και ζωντανή παράδοση.

Η βασική σύνθεση είναι εντυπωσιακά σταθερή εδώ και αιώνες. Στο κέντρο η Παναγία ξαπλωμένη στο νεκρικό κρεβάτι. Πάνω από αυτήν ο Χριστός μέσα σε μανδoρλα, κρατώντας την ψυχή της σαν σπαργανωμένο βρέφος. Γύρω οι Απόστολοι, συνήθως με Πέτρο και Παύλο μπροστά. Το σχήμα αυτό υπάρχει ήδη από το πρώιμο μεσαίωνα και δεν αλλάζει ουσιαστικά.

Στις μεταβυζαντινές τοιχογραφίες συχνά εμφανίζεται το απόκρυφο επεισόδιο του ιερέα Ιεφωνία, του οποίου ο άγγελος κόβει τα χέρια. Στα ελληνικά και λατινικά κείμενα Dormitio/Transitus Mariae ο Ιεφονίας (ή απλώς «ο Ιουδαίος») προσπαθεί στη διάρκεια της πομπής να ανατρέψει τη σορό της Θεοτόκου· άγγελος «με φλογερή ρομφαία» του κόβει και τα δύο χέρια, τα οποία μένουν κολλημένα στη νεκρική κλίνη. Μετά τη μετάνοιά του, τα χέρια αποκαθίστανται – σε ορισμένες εκδοχές με τη λέξη του Πέτρου.

Το επεισόδιο διαβάζεται συχνά παράλληλα με τις βιβλικές αναφορές στην Κιβωτό της Διαθήκης. Στους ύμνους και τις ομιλίες, η Παναγία ονομάζεται συχνά «Ζώσα Κιβωτός». Ο Ιεφονίας παραλληλίζεται με τον Ουζζά (Β΄ Βασ. 6), που πέθανε αγγίζοντας ακατάλληλα την Κιβωτό, και με τα κομμένα χέρια του Δαγών (Α΄ Βασ. 5).

Και για το τέλος – η ουσία στην πράξη.

Αν τύχει να βρίσκεστε στην Κρήτη στις 15 Αυγούστου, ανεβείτε σε ένα βουνό. Κοιτάξτε από τη ράχη τη θάλασσα. Έπειτα κοιτάξτε την εικόνα: η Μητέρα στο κρεβάτι, ο Υιός κρατώντας την «ψυχή-βρέφος». Χωρίς σημειώσεις, χωρίς γεωγραφία: μία σκηνή που λέει περισσότερα από μια ολόκληρη διάλεξη. Τα υπόλοιπα είναι μόνο άνεμος, καμπάνα και ψαλμωδία: «Υπεραγία Θεοτόκε, σώσον ἡμᾶς».