Η Κόλαση στα Δελιανά. Το κρητικό μάθημα της φωτιάς

Η Κρήτη ποτέ δεν υπήρξε νησί εύκολο στην υποταγή. Όποιος προσπάθησε να την κυβερνήσει – από το Βυζάντιο έως τη Βενετία – αναγκάστηκε αργά ή γρήγορα να παραδεχθεί πως οι κάτοικοί της έχουν εκ γενετής ροπή προς την ανεξαρτησία. Μια ροπή τόσο ριζωμένη, ώστε για κάθε κατακτητή αποτέλεσε αιτία συνεχούς πονοκεφάλου. Τα χρονικά της εποχής μιλούν για έναν τόπο υφασμένο από εξεγέρσεις, μικρο-επαναστάσεις, πράξεις σαμποτάζ και μια αθόρυβη αλλά αμετακίνητη αντίσταση απέναντι σε κάθε εξουσία που ερχόταν «απ’ έξω».

Στην ενετοκρατία οι εντάσεις αυτές έφτασαν σε οξεία μορφή. Η Γαληνοτάτη Δημοκρατία του Αγίου Μάρκου, γνωστή για τον διοικητικό της πραγματισμό, χώρισε το νησί σε τέσσερα territoria, θέλοντας να βάλει τάξη στην οικονομική και κοινωνική του ζωή. Στα χαρτιά το σχέδιο έμοιαζε άψογο: δομή, έλεγχος, εξουσία. Στην πράξη όμως οι άρχοντες – οι τοπικοί αριστοκράτες – κινούνταν ανάμεσα στη Βενετία και τις δικές τους κοινότητες με την άνεση ανθρώπων που ήξεραν εδώ και αιώνες πώς να παίζουν σε πολλά ταμπλό ταυτόχρονα. Όσο για τον λαό, η αντίδρασή του δεν ήταν διαμαρτυρία, αλλά πράξη: μια μόνιμη διαπραγμάτευση στην οποία ο νόμος είχε βαρύτητα μόνο αν εξυπηρετούσε την κοινότητα.

Σε έναν τέτοιο κόσμο η εικόνα μετρούσε περισσότερο από τον λόγο. Η τοιχογραφία – σταθερή, ορατή, ανεξίτηλη – γινόταν εργαλείο πολιτικής και ηθικής ταυτόχρονα. Σε μια κοινωνία με περιορισμένη παιδεία, η εικόνα ενεργούσε άμεσα. Δεν χρειαζόταν σχόλιο ούτε εξήγηση. Χώνονταν στη μνήμη. Γι’ αυτό οι κρητικές παραστάσεις της κόλασης, ιδίως στην ενετική περίοδο, έχουν αυτή τη μοναδική ανάμειξη ωμότητας, ρεαλισμού και ψυχρής κανονιστικότητας.

Δελιανά: ένας ταπεινός ναός με αμείλικτη γλώσσα

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου στα Δελιανά από έξω μοιάζει κοινός: μικρός, μονόχωρος, χωρίς στολίδια, χωρίς μνημειακή αξίωση. Τίποτα δεν προετοιμάζει τον επισκέπτη για το τι βρίσκεται στο εσωτερικό: ένα από τα πιο έντονα ηθικοπλαστικά οπτικά μαθήματα που μας κληροδότησε η μεσαιωνική Κρήτη.

Μόνο μετά την αφαίρεση των νεότερων ασβεστώσεων αποκαλύφθηκε ότι ο νότιος τοίχος, ακριβώς πάνω από την είσοδο, κρύβει μια ολοκληρωμένη σκηνή της κόλασης. Χωρίς υπαινιγμούς, χωρίς ημίμετρα. Ό,τι βλέπουμε δεν είναι χάος μορφών, αλλά μια αναπτυγμένη αφήγηση σε πολλαπλές ζώνες. Στην ανώτερη διακρίνουμε τον «Τόπο της Κολάσεως σχηματισμένο από τον Ποταμό του Πυρός»: μια πομπή κολασμένων που κινείται από αριστερά προς τα δεξιά, πάνω σε πύρινο έδαφος και φόντο πίσσας.

Την αρχή κάνει ομάδα οκτώ τιμωρών αγγέλων. Με τα δόρατά τους σπρώχνουν τους αμαρτωλούς στη φωτιά, συνοδεία επιγραφής από το Κατά Ματθαίον (25:41): ΠΟΡΕΒΕΘΣ ΑΠΕΜΟΥ ΟΙ ΚΑΤΗΡΑΜΕΝΟΙ Η͗ Σ ΤΟ ΠΗΡ ΤΟ ΕΟΝΙΟΝ – η εντολή «πορεύεσθε εις το πυρ το αιώνιον». Στα πόδια τους γονατίζουν δύο μορφές με αυτοκρατορική ενδυμασία σε ύστατη επίκληση ελέους. Λίγο παρακάτω εμφανίζεται ομάδα καταδικασμένων κληρικών: φορούν λειτουργικά άμφια χωρίς κανένα διακριτικό – ένδειξη προδοσίας του Χριστού και της Εκκλησίας.

Ακολουθεί η υποομάδα με την επιγραφή ΟΙ ΑΡΕΙΑΝΗ – «οι Αρειανοί». Ένας γυμνός άνδρας με διχαλωτή λευκή γενειάδα, που την τραβά με απόγνωση, παριστά τον Άρειο, τον κατ’ εξοχήν αιρεσιάρχη. Ένας οπαδός του καλύπτει τα γεννητικά του όργανα. Μια ακόμη γυμνή μορφή – δύσκολη στην ταυτοποίηση – πιθανότατα συμβολίζει τον Σαβέλλιο ή τον Μακεδόνιο.

Η πομπή συνεχίζει προς τρεις δυτικούς κληρικούς, ξυρισμένους με τόνσορα. Στη βιβλιογραφία αναφέρονται ως φραγκισκανοί, αν και ο χιτώνας τους δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα: δίχρωμος, χωρίς σχοινί, με στοιχεία που θυμίζουν ορθόδοξα επιμανίκια. Παρ’ όλα αυτά οι μυτερές κουκούλες φανερώνουν καθαρά δυτικό υπόδειγμα – πιθανότατα μια ατελής μνήμη του ζωγράφου, συμπληρωμένη με στοιχεία της δικής του παράδοσης.

Η σκηνή κορυφώνεται στη φρικωδέστερη εικόνα: ο Σατανάς, υπογεγραμμένος ως «Αντίχριστος καλών τον λαόν μου», κρατά στην αγκαλιά τον Ιούδα. Κάθεται πάνω στον «Δράκοντα της Αβύσσου», μαυρισμένο και λεπιώδη, με δύο κεφάλια που στρέφονται σε αντίθετες κατευθύνσεις, καταπίνοντας διαρκώς νέες ψυχές. Γύρω τους επιπλέουν κεφάλια μέσα στη φωτιά – άψυστες μαρτυρίες της τελικής τιμωρίας.

Κάτω από τη μεγάλη πομπή των κολασμένων, η αφήγηση αλλάζει κλίμακα. Από την καθολική μοίρα της ανθρωπότητας κατεβαίνουμε απότομα στο επίπεδο του ατόμου. Εδώ η κόλαση γίνεται προσωπική. Ο ζωγράφος δεν μιλά πλέον για αιρετικούς και αυτοκράτορες· μιλά για ανθρώπους της διπλανής πόρτας. Γι’ αυτό η ζώνη αυτή είναι και η πιο δυνατή: δεν τρομάζει με ιδέες, αλλά με το συγκεκριμένο.

Οι τιμωρίες είναι συνδεδεμένες με το ίδιο το σώμα: ο βλάσφημος έχει φίδι σφηνωμένο στο στόμα. Η μητέρα που παραμέλησε το παιδί της δέχεται την τιμωρία ακριβώς στο στήθος. Η μοιχαλίδα βασανίζεται στο σημείο της πράξης της. Οι χειρονομίες αυτές είναι τόσο άμεσες, ώστε ακόμη και ο σημερινός θεατής νιώθει κάτι από τη σωματική τους βία.

Όμως τίποτα δεν είναι τόσο εντυπωσιακό όσο ο παραθεριστής: ΠΑΡΑΘΕΡΙΣΤΗΣ. Ο άνθρωπος που θερίζει έξω από το όριό του. Σπάνιο μοτίβο, αλλά απολύτως κατανοητό για την κρητική ύπαιθρο. Διαμάχες για τη γη, μετακίνηση οροσήμων, άδικα θερίσματα – ήταν από τις σοβαρότερες αιτίες τοπικών συγκρούσεων. Η μεθόριος του χωραφιού είχε ηθικό βάρος μεγαλύτερο από κάθε θεωρητική δογματική. Το μήνυμα του ζωγράφου είναι ξεκάθαρο: παραβιάζεις τη μεθόριο, παραβιάζεις την κοινότητα.

Από πού πηγάζει αυτή η λεπτομέρεια; Η φωτιά των απόκρυφων

Τέτοια ακρίβεια δεν προέρχεται από τα κανονικά βιβλικά κείμενα. Οι Κρήτες ζωγράφοι γνώριζαν την πλούσια απόκρυφη και ομιλητική παράδοση: την Αποκάλυψη του Πέτρου, το Visio Pauli, και άλλες εσχατολογικές συλλογές με λεπτομερείς καταλόγους αμαρτιών και τιμωριών. Κυκλοφορούσαν όχι μόνο στους κληρικούς, αλλά και σε λαϊκές παραφράσεις, κηρύγματα και προφορικές παραδόσεις. Η γλώσσα τους ήταν ζωντανή, σωματική, έτοιμη να μετατραπεί σε εικόνα.

Έτσι η τοιχογραφία γίνεται παιδαγωγικό εργαλείο· μια «οπτική κατήχηση». Στην Κρήτη διέθετε διπλή δύναμη: δίδασκε και πειθαρχούσε.

Πώς δούλευαν οι ζωγράφοι και γιατί τα Δελιανά έχουν αυτή τη μορφή;

Τα εργαστήρια ήταν κινητά. Οι τεχνίτες περνούσαν από χωριό σε χωριό με πρότυπα και εικονογραφικά σχήματα. Δούλευαν γρήγορα, οικονομικά, με σταθερό χέρι. Οι τοιχογραφίες τους ήταν κοινωνικά εργαλεία – όχι προσωπική έκφραση.

Στα Δελιανά η θέση της κόλασης, πάνω από την είσοδο, είναι απολύτως συνειδητή. Η εικόνα δεν προορίζεται για στοχασμό. Προορίζεται να πλήξει τον θεατή τη στιγμή που περνά το κατώφλι.

Τι μας λέει αυτή η κόλαση σήμερα;

Βλέποντας τη σκηνή στα Δελιανά, δεν αντικρίζουμε μια μεσαιωνική εσχατολογία· βλέπουμε έναν καθρέφτη εποχής. Μια καταγραφή νοοτροπίας. Μια ιστορία για το τι κρατούσε μια κοινότητα ενωμένη: την τιμή, την εντιμότητα, τον έλεγχο του θυμού, τον σεβασμό στη μεθόριο – σωματική και κοινωνική.

Η κρητική κόλαση δεν είναι μεταφυσική. Είναι γη, σώμα, εργασία, αμαρτία που έχει αναγνωρίσιμες συνέπειες. Και ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο ειλικρινής. Δεν μας λέει τι να φοβηθούμε μετά θάνατον. Μας λέει τι φοβούνταν οι άνθρωποι αυτού του νησιού – και γιατί αυτός ο φόβος κάποτε χρειαζόταν.

---

Πηγές και υλικό

• Hell in the Byzantine World (επιμ. Angeliki Lymberopoulou), περιγραφή του ναού στα Δελιανά
• Εικονογραφικές μελέτες για τις κρητικές παραστάσεις της κόλασης
• Έρευνες για την απόκρυφη γραμματεία (Αποκάλυψη Πέτρου, Visio Pauli)
• Καταλογικές προσεγγίσεις τοιχογραφιών της ενετοκρατίας