Χρωμοναστήρι - Παναγία Κερά
Στο Χρωμοναστήρι ακόμη και η σιωπή έχει το δικό της βάρος. Δεν είναι χωριό που διεκδικεί την προσοχή των επισκεπτών — είναι τόπος που ζει με τον δικό του ρυθμό, σαν ο χρόνος να κυλά διαφορετικά εδώ.
Η Παναγία Κερά στο Χρωμοναστήρι είναι μία από εκείνες τις εκκλησίες που μπορούν να σταματήσουν τον άνθρωπο στη μέση του βήματος, ακόμη κι αν — όπως εγώ — έχει δει ήδη εκατοντάδες τοιχογραφίες, αψίδες, πλατυτέρες και ολόκληρα εικονογραφικά προγράμματα. Βρίσκεται ταπεινά, σχεδόν ενσωματωμένη στον ιστό του χωριού, κι όμως κουβαλά στρώματα ιστορίας που φτάνουν βαθιά στην εποχή όπου η Κρήτη ήταν ακόμη βυζαντινή, πριν έρθουν οι Βενετοί και αναποδογυρίσουν το νησί με τη δική τους αισθητική και διοίκηση.
Ο ίδιος ο ναός χρονολογείται στον 11ο αιώνα. Αυτό και μόνο προκαλεί δέος, γιατί σε αυτό το τμήμα της Κρήτης σχετικά λίγοι τόσο πρώιμοι ναοί σώζονται, και ακόμη λιγότεροι έχουν διατηρήσει ίχνη της παλαιότερης ζωγραφικής. Ορισμένα αποσπασματικά στρώματα τοιχογραφιών μπορεί πράγματι να ανήκουν σε αυτή την εποχή. Η πλειονότητα όμως των ορατών σήμερα τοιχογραφιών ανήκει στον 14ο αιώνα, όταν κυριαρχεί το ύφος που συνδέουμε με τη μεταβυζαντινή Κρήτη και τη «σχολή» της· δυναμικό, συνθετικό και ταυτόχρονα βαθιά θεολογικό.
Όταν μετά από καιρό ξαναγύρισα στις φωτογραφίες, τις επεξεργαζόμουν ήρεμα, σχεδόν μηχανικά, μέχρι που έπεσα πάνω στην τοιχογραφία στον θόλο της αψίδας. Εκεί, στο πιο «προνομιακό» σημείο. Το ανώτατο επίπεδο της εικονογραφικής ιεραρχίας, η θεολογική καρδιά του ναού. Εκεί συνήθως εικονίζεται είτε ο Παντοκράτορας είτε η Πλατυτέρα των Ουρανών — η Θεοτόκος με υψωμένα χέρια σε στάση δέησης, με τον Χριστό σε μετάλλιο στο στήθος ως Εμμανουήλ. Αυτός είναι ο κανόνας εδώ και αιώνες. Δεν υπάρχει χώρος για ελεύθερους αυτοσχεδιασμούς. Κι όμως…
Με την πρώτη ματιά όλα μοιάζουν σωστά: όρθια γυναικεία μορφή, τυπική προσευχητική στάση, το επάνω μέρος του σώματος υψωμένο προς τον ουρανό. Γύρω της — διατηρημένα nomina sacra, τοποθετημένα προσεκτικά: ΜΡ ΘΥ με εμφανές τίτλο. Όλα «φωνάζουν» ότι πρόκειται για τη Θεοτόκο.
Κι όμως κάτι δεν ταιριάζει. Όχι μία μικρή λεπτομέρεια, όχι μια απόχρωση· τίποτε δεν ταιριάζει πραγματικά.
Οι πρώτες τριβές εμφανίζονται όταν προσπαθεί κανείς να ελέγξει τους εικονογραφικούς «δείκτες» που λειτουργούν σαν οδοδείκτες: τα συμβολικά αστέρια στο μέτωπο και στους ώμους της Μαρίας — σημεία της παρθενίας της. Εδώ λείπουν. Ούτε ίχνος. Κι αυτό δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο· είναι κλειδί. Είναι σαν υπογραφή του προσώπου· χωρίς αυτά δεν έχουμε τη Μαρία. Την ίδια στιγμή, στο μετάλλιο πιο κάτω — ειρωνεία — βλέπουμε μία καθαρά μαριανή μορφή, με πλήρες σύνολο αστεριών.
Και συνεχίζει να γίνεται πιο ενδιαφέρον: στη θέση του Χριστού Εμμανουήλ — γυναικεία μορφή. Σκεπασμένα μαλλιά, χωρίς σταυροφόρο νίμπους (που ανήκει πάντοτε μόνο στον Χριστό), χωρίς τα χαρακτηριστικά του Χριστού. Αντί για Εμμανουήλ — ακόμη μία γυναικεία μορφή. Σύμφωνα με την επιγραφή: επίσης ΜΡ ΘΥ.
Άρα ή ο αγιογράφος μπέρδεψε την εικονογραφία σε θεαματικό βαθμό (κάτι μάλλον απίθανο με την κρητική πειθαρχία του 14ου αιώνα), ή έχουμε μπροστά μας κάτι πολύ πιο συνειδητό. Μετατόπιση του κέντρου βάρους. Σκόπιμο τέχνασμα. Παρέμβαση στην ίδια τη θεολογική γεωγραφία του ναού.
Μόνο τα δύο επιπλέον μετάλλια, που υψώνονται πάνω από ολόκληρη τη σκηνή, λύνουν την απορία. Το αριστερό — έντονα φθαρμένο — αφήνει μόλις ορατό ένα Η. Το δεξί — πιο «γενναιόδωρο»· με μεγέθυνση διαβάζεται καθαρά «ΑΝΝΑ». Τότε όλα μπαίνουν στη θέση τους. Η ΑΓΙΑ ΑΝΝΑ. Η μητέρα της Μαρίας.
Η κεντρική μορφή της αψίδας, εκεί όπου συνήθως βρίσκεται ο Χριστός ή η Μαρία, είναι… η Αγία Άννα.
Πρόκειται για λύση που ξεπερνά τον κανόνα. Και όχι μόνο τον κρητικό. Στην θεολογική τοπογραφία του ναού το σημείο αυτό — η κόγχη της αψίδας — προορίζεται για την ανώτατη εικονογραφική ιεραρχία: τον Χριστό ως Παντοκράτορα ή τη Θεοτόκο ως Πλατυτέρα. Η εισαγωγή της Άννας σε αυτή τη θέση είναι τόσο σπάνια ώστε η δημόσια διαθέσιμη βιβλιογραφία σχεδόν δεν την αναφέρει. Επιπλέον, ο συγκεκριμένος ναός έχει την ατυχία να συγχέεται συνεχώς με την πολύ πιο γνωστή Παναγία Κερά στην Κρίτσα. Ως αποτέλεσμα, οι πληροφορίες για το Χρωμοναστήρι χάνονται μέσα στο χάος των πηγών.
Εδώ όμως η ίδια η εικονογραφία μιλά από μόνη της. Η κεντρική μορφή είναι γυναίκα χωρίς τα χαρακτηριστικά της Παναγίας. Η Μαρία βρίσκεται στο μετάλλιο από κάτω. Και οι δύο φέρουν nomina sacra. Πάνω τους — στα ανώτερα μετάλλια — διαβάζουμε καθαρά «ΑΝΝΑ». Άρα η Άννα είναι η κεντρική μορφή. Η Άννα καταλαμβάνει τη θέση που συνήθως ανήκει στην ίδια της την Κόρη ή στον Χριστό.
Τι σημαίνει αυτό; Προς το παρόν μπορώ μόνο να πω ότι είναι ένα ξεχωριστό παράδειγμα τοπικής ευσέβειας, που πιθανώς αντανακλά έναν πολύ ισχυρό τοπικό λατρευτικό δεσμό με την Αγία Άννα. Ίσως πρόκειται για ίχνος κάποιας άγνωστης σε εμάς τοπικής θεολογικής παράδοσης ή οικογενειακής κτητορικής ιστορίας, μέσα στην οποία ο ρόλος της Άννας υψώθηκε συμβολικά. Μπορεί επίσης να υποδηλώνει αλλαγές στο εικονογραφικό πρόγραμμα μέσα στους αιώνες: διορθώσεις, επιζωγραφίσεις, αλλαγή συμφραζομένων.
Όποια κι αν είναι η ερμηνεία, έχουμε μπροστά μας ένα πραγματικό μοναδικό φαινόμενο. Όχι μόνο για την Κρήτη, αλλά σε ευρύτερη κλίμακα. Και όλα αυτά κρυμμένα σε μια μικρή, ταπεινή εκκλησία λίγα χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο, ανάμεσα σε ελαιόδεντρα, σε τόπο όπου κανείς δεν θα υπέθετε ότι η εικονογραφία θα μπορούσε ξαφνικά να αναποδογυρίσει τον κανόνα.
Αν βρεθείτε στην περιοχή, μπείτε μέσα. Είναι ναός που πρώτα σε κερδίζει με την ατμόσφαιρά του και ύστερα σου επιτρέπει να ανακαλύψεις πόσο σύνθετη και απρόβλεπτη μπορεί να είναι η ιστορία της κρητικής εκκλησιαστικής τέχνης.