Μάζα, Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου

Το χωριό Μάζα βρίσκεται περίπου σαράντα λεπτά με το αυτοκίνητο από τα Χανιά. Μικρός και γοητευτικός οικισμός: ένα καφενείο, μερικές βίλες για όσους δεν έχουν ανάγκη τη θάλασσα, και τίποτε παραπάνω. Στο κέντρο, το καφενείο, ένα μαγαζάκι με αναμνηστικά και, καταμεσής, ο ναός.

Ένας μικρός ναΐσκος, όπως και οι περισσότεροι του είδους του από εκείνη την περίοδο. Μην σας ξεγελάσει όμως το μέγεθος· μπροστά σας έχετε ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της βενετσιάνικης Κρήτης: τον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου στη Μάζα.

Απ’ έξω ταπεινός και ανεπιτήδευτος, τίποτα δεν προετοιμάζει τον επισκέπτη γι’ αυτό που θα δει μέσα. Οικοδόμημα μονόκλιτο, καμαροσκέπαστο, με δίρριχτη κεραμοσκεπή.

Οι τοιχογραφίες σώζονται σε αρκετά καλή κατάσταση· φαίνεται το χέρι των συντηρητών, αλλά και το αποτύπωμα των αιώνων: τα χρώματα ξεθωριασμένα, οι επιφάνειες καπνισμένες από τα κεριά που άναβαν οι πιστοί επί εκατοντάδες χρόνια. Ακόμη και σήμερα, στο μικρό και περιορισμένο εσωτερικό, η φωτιά των κεριών συνεχίζει σιγά-σιγά να φθείρει τις εικόνες.

Ο ναός στη Μάζα είναι από τα καλύτερα τεκμηριωμένα και απολύτως επιβεβαιωμένα έργα του Ιωάννη Παγομένου. Στον δυτικό τοίχο υπάρχει ευανάγνωστη επιγραφή με την υπογραφή του ίδιου του ζωγράφου: «…διὰ χειρός ἁμαρτωλοῦ Ἰω(άννου) τοῦ Παγομένου· ἔτους 6834» — μαρτυρία της δημιουργίας του το 1325/26.

Το εικονογραφικό πρόγραμμα περιλαμβάνει σκηνές από τη ζωή του Χριστού και, πιθανότατα, ορισμένα επεισόδια από τον βίο του Αγίου Νικολάου. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η αψίδα, διακοσμημένη με την παράσταση του «Ιησού Φωτοδότη». Δεν πρόκειται για την κλασική απεικόνιση του Παντοκράτορα με ευαγγέλιο και χειρονομία ευλογίας. Είναι μια σαφώς υπογεγραμμένη εικόνα με τα μεγάλα, εκφραστικά μάτια της εποχής και τον έντονο φωτισμό που τονίζει τον ρόλο του Χριστού ως δότη του φωτός. Ελάχιστες τέτοιες παραστάσεις έχουν διασωθεί και αυτή είναι από τις καλύτερα διατηρημένες στην Κρήτη. Στη δεξιά πλευρά της σύνθεσης η Παναγία· στην αριστερή ο Άγιος Νικόλαος — μια ασυνήθιστη παραλλαγή της Δέησης, όπου παραδοσιακά εμφανίζεται ο Ιωάννης ο Πρόδρομος.

Οι τοιχογραφίες της Μάζας θεωρούνται πιθανότατα το τελευταίο έργο του Παγομένου. Δεν έχουν εντοπιστεί μεταγενέστερες δημιουργίες του, γεγονός που οδήγησε στην υπόθεση ότι ίσως πέθανε λίγο μετά την ολοκλήρωση της παραγγελίας. Η τοπική παράδοση λέει πως ο ζωγράφος θάφτηκε κάτω από το δάπεδο του ναού. Οι πηγές δεν επιβεβαιώνουν κάτι τέτοιο. Οι ιστορικοί και αρχαιολόγοι επισημαίνουν ότι πράγματι βρέθηκε μια ταφή άγνωστου άνδρα κάτω από το δάπεδο, αλλά δεν υπάρχει τρόπος να ταυτιστεί. Έτσι, η ιστορία αυτή μένει θρύλος — όμορφος όμως θρύλος: ο μάστορας θαμμένος πλάι στο τελευταίο έργο του.

Ο ναός είναι εύκολα προσβάσιμος και συνήθως ανοιχτός. Το κλειδί, αν χρειαστεί, βρίσκεται στο καφενείο. Οι άνθρωποι είναι φιλικοί και ιδιαίτερα ομιλητικοί. Μπορείτε να καθίσετε, να ξαποστάσετε, να πιείτε ένα φραπέ και να κουβεντιάσετε με τον ιδιοκτήτη — εξαιρετικός άνθρωπος. Αν περάσετε από την περιοχή, αξίζει να σταματήσετε: για τον Παγομένο και για τον Άγιο Νικόλαο.

Για όσους θέλουν να δουν ολόκληρη την επιγραφή, έχει ως εξής:

«Ανηστορείθη ο θήος κε σεβάσμειος ναός του Αγίου κε θαυματουργού κε μειροβλίτου Νικολάου του Μαζιανού δια σεινεργήας κε κόπου Δειμιτρίου του Σαρακηνοπούλου κε Κοστατήνου [του] Ράπτη ης του μισόν Κοστατήνου του Σαρακηνοπούλου του Γεωργίου του Μαβρομάτη Μιχαήλ ιερέος κε παντός του λαού του χορίου τ(ης) Μάζας. ο Κ(ύριο)ς γηνόσκη τα ονόματα αυτ(ών). Ετελιόθη δε δηα χειρός αμαρτολού Ιω(άννου) του Παγομένου. Έτ(ους) ςωλδ»

Σε μετάφραση:

«Ανεκαινίσθη ο θείος και σεβάσμιος ναός του Αγίου Νικολάου, θαυματουργού και μυροβλήτη του Μαζιανού, με τη συνεργασία και τον κόπο του Δημητρίου Σαρακηνοπούλου και του Κωνσταντίνου Ράπτη, ετεροθαλούς αδελφού του Κωνσταντίνου Σαρακηνοπούλου, του Γεωργίου Μαυρομάτη, του ιερέα Μιχαήλ και ολόκληρου του λαού της Μάζας. Ο Κύριος γνωρίζει τα ονόματά τους. Ολοκληρώθηκε δε διά χειρός του αμαρτωλού Ιωάννη Παγομένου, έτους 6834.»

Και μια τελευταία παρατήρηση: το επώνυμο «Σαρακηνόπουλος» σχηματίζεται από το «γιος του Σαρακηνού». Αν αυτό δηλώνει πραγματική καταγωγή ή έχει άλλη, μη εθνοτική αφετηρία, παραμένει άγνωστο.