Ανισαράκι, Ιερός Ναός της Αγίας Άννας

Όταν χτιζόταν αυτός ο μικρός ναός, η Ευρώπη εξακολουθούσε να ανασαίνει τη σκόνη των Σταυροφοριών. Στην Αγγλία ο Ερρίκος Γ’, γιος του Ιωάννη του Ακτήμονος, προσπαθούσε να κρατήσει ενωμένο ένα βασίλειο που διαλυόταν από τις φιλοδοξίες των ευγενών. Στη Γαλλία βασίλευε ο Λουδοβίκος Θ’, που αργότερα θα τιμηθεί ως άγιος. Στην Πολωνία ο Κόνραντ της Μαζοβίας καλούσε τους Τεύτονες Ιππότες στη Βιστούλα χωρίς να γνωρίζει πως θεμελιώνει ένα μοναστικό-στρατιωτικό κράτος που θα σημαδέψει την ιστορία της περιοχής για αιώνες. Στη Ρωσία, ήδη διαιρεμένη και εξασθενημένη, πλησίαζε η καταστροφή: οι ορδές του Μπατού Χαν, που σύντομα θα ισοπεδώσουν το Κίεβο και θα βυθίσουν την Ανατολική Ευρώπη στον φόβο.

Στην άλλη άκρη του κόσμου, Μάγια και Αζτέκοι ανέπτυσσαν τελετουργίες, ημερολόγια και ιερά, αγνοώντας παντελώς την ύπαρξη της Ευρώπης. Στην Κίνα, η δυναστεία των Σονγκ καλλιεργούσε την πορσελάνη, την τυπογραφία και την πλοήγηση. Στην Περσία, ο Ρουμί έγραφε τους μυστικούς στίχους του. Κι εδώ, στην Κρήτη – που μόλις είχε περάσει στα χέρια των Βενετσιάνων – υψωνόταν ένας μικρός πετρόκτιστος ναός, της Αγίας Άννας, σε μια ταπεινή αγροτική γειτονιά του Ανισαρακίου, ανάμεσα σε χωράφια και ελιές.

Οι τοιχογραφίες και το εικονογραφικό πρόγραμμα

Στο εσωτερικό του ναού βλέπουμε σήμερα ό,τι θα προκαλούσε σε έναν πιστό του 13ου αιώνα δέος και φόβο μαζί. Στην αψίδα δεσπόζει η Θεοτόκος σε στάση Δεομένης, με το Θείο Βρέφος στα γόνατα – η Πλατυτέρα των Ουρανών. Τα υψωμένα χέρια της δηλώνουν μεσιτεία αλλά και το πέρασμα από τον επίγειο στον ουράνιο κόσμο.

Στον τρούλο ο ζωγράφος τοποθέτησε τον Παντοκράτορα, τον Χριστό ως κυρίαρχο του σύμπαντος, με το ευαγγέλιο στο χέρι και την κίνηση ευλογίας προς τους πιστούς. Ολόγυρα άγγελοι, προφήτες και ευαγγελιστές σχηματίζουν την κοσμική ιεραρχία. Δεν πρόκειται για διακόσμηση· είναι θεολογία με εικόνες, μια «Βίβλος των απλών» για όσους δεν γνώριζαν γραφή και ανάγνωση.

Οι πλευρικοί τοίχοι παρουσίαζαν τον βίο του Χριστού: Ευαγγελισμό, Γέννηση, Βάπτιση, Μεταμόρφωση στο Θαβώρ. Οι σκηνές ακολουθούν τον αυστηρό βυζαντινό κανόνα, αλλά διακρίνεται ο τοπικός χαρακτήρας: επιμήκεις μορφές, αυστηρά πρόσωπα, κόκκινα και ώχρες που αντέχουν στο σκοτάδι. Στην κατώτερη ζώνη στέκουν οι στρατιωτικοί άγιοι – Γεώργιος, Δημήτριος, Θεόδωρος – οι προστάτες από συμφορές, επιδρομές και ασθένειες.

Στο Ανισαράκι, ωστόσο, υπάρχει και κάτι ακόμη — μια τοιχογραφία που καθιστά τον ναό αυτόν ξεχωριστό ακόμη και στο ευρύ πλαίσιο του βυζαντινού κόσμου. Εδώ συναντούμε την απεικόνιση της Αγίας Άννας να θηλάζει την κόρη της, τη Μητέρα του Θεού. Το εικονογραφικό αυτό θέμα είναι γνωστό από ελάχιστα παραδείγματα του τύπου Άννα Γαλακτοτροφούσα. Όπως έχει δείξει ο Hirofumi Sugawara, σε ολόκληρο τον βυζαντινό κόσμο μπορούν να εντοπιστούν μόνο λίγες βέβαιες υλοποιήσεις του θέματος αυτού, και μάλιστα σχεδόν αποκλειστικά σε ιδιαίτερα εξειδικευμένα συμφραζόμενα. Στο πλαίσιο αυτό, η τοιχογραφία του Ανισαρακίου προβάλλει ως μία από τις ελάχιστες σωζόμενες μνημειακές απεικονίσεις της συγκεκριμένης εικονογραφίας — οικεία στην έκφρασή της, αλλά ταυτόχρονα θεολογικά πυκνή, συνδέοντας τη σωματικότητα της μητρότητας με το μυστήριο της Ενανθρώπησης.

Αυτό που εντυπωσιάζει τους μελετητές είναι η συνοχή και η πληρότητα του προγράμματος σε έναν τόσο μικρό χώρο. Όπως παρατηρεί η Θέτις Ξανθάκη, οι τοιχογραφίες της Αγίας Άννας στο Ανισαράκι εντάσσονται στον κλασικό κρητικό ρυθμό του 13ου αιώνα: βαθιά βυζαντινός ακόμη, αλλά ήδη με τάσεις απλοποίησης και στιλιζαρίσματος που θα σημαδέψουν τη βενετσιάνικη περίοδο.

Γνώση και κόσμος

Την εποχή που ο αγιογράφος του Ανισαρακίου ανακάτευε χρώματα με ασβέστη και κρόκο αυγού, η επιστήμη πίστευε ακόμη πως η Γη είναι το κέντρο του σύμπαντος και ότι το ανθρώπινο σώμα ρυθμίζεται από τους τέσσερις χυμούς του Γαληνού. Το τηλεσκόπιο δεν είχε καν φανταστεί ακόμη κανείς· το μικροσκόπιο θα εμφανιζόταν τέσσερις αιώνες αργότερα. Ο Γουτεμβέργιος δεν είχε γεννηθεί, κι έτσι όλα τα βιβλία αντιγράφονταν με το χέρι στα μοναστηριακά εργαστήρια. Εκεί όπου εμείς βλέπουμε άγνοια, εκείνοι έβλεπαν πληρότητα: εικόνες, ύμνους, λειτουργία – έναν κόσμο συμβόλων που συγκρατούσε την κοινότητα.

Η αντοχή του χρόνου

Η Αγία Άννα στέκει ακόμη – ένας μικρός πέτρινος ναός όπου η σιωπή έχει βάρος αιώνων. Οι τοιχογραφίες, ξεθωριασμένες πια, κουβαλούν ακόμη την ηχώ ανθρώπων που έζησαν οκτακόσια χρόνια πριν. Όταν τις κοιτάζουμε, αξίζει να θυμόμαστε ότι τον καιρό της δημιουργίας τους ο Κολόμβος θα ταξίδευε δυτικά μόνο μετά από δυόμισι αιώνες, ο Κοπέρνικος δεν είχε γεννηθεί και ο Γαλιλαίος θα εμφανιζόταν όταν πια οι τοιχογραφίες είχαν ήδη γεράσει.

Κι όμως ο ναός επιμένει. Σαν να λέει: οι ζωές περνούν, οι δυνάμεις πέφτουν, οι σταυροφορίες τελειώνουν, οι αυτοκρατορίες υψώνονται και καταρρέουν – αλλά το ίχνος του ανθρώπου που ύψωσε την πέτρα και ζωγράφισε τον άγιο μπορεί να αντέξει στο χρόνο.

Είμαστε – αν όχι οι τελευταίοι, σίγουρα από τους τελευταίους – που μπορούν να δουν αυτές τις τοιχογραφίες ζωντανά, στο ημίφως μικρών ναών. Ο ασβέστης ραγίζει, τα χρώματα ξεθωριάζουν, οι τοίχοι υποχωρούν, ο χρόνος δεν χαρίζεται. Ό,τι ήταν καθημερινότητα για τους ανθρώπους του 13ου αιώνα, για εμάς είναι σχεδόν θαύμα – εύθραυστο και φθαρτό. Κάθε είσοδος σε έναν τέτοιο ναό είναι συνάντηση με ένα παρελθόν που σβήνει μπροστά στα μάτια μας.

Δεν είναι απλώς πέτρα και χρώμα. Είναι μάρτυρες της ιστορίας που σιωπούν, παρότι είδαν τα πάντα: Σταυροφόρους, Βενετσιάνους, Τούρκους, πολέμους, εξεγέρσεις, τη σύγχρονη αδιαφορία. Κάθε πεσμένο κομμάτι κονιάματος, κάθε ξεχασμένο ξωκλήσι είναι μια απώλεια που δεν αναπληρώνεται.

Και γι’ αυτό, μπροστά στην Αγία Άννα του Ανισαρακίου σήμερα, χρειάζεται συνείδηση ότι βλέπουμε κάτι μοναδικό, ανεπανάληπτο. Κάτι που διαλύεται μέσα στον χρόνο σαν όνειρο – κι όμως για μια στιγμή μας επιτρέπει να το αγγίξουμε. Ίσως γι’ αυτό μας δόθηκε: για να προλάβουμε να δούμε και να θυμηθούμε πριν χαθεί για πάντα.