Pantokrator: Obecność, której nie da się zignorować

Pantokrator nie narodził się jako element dekoracyjny, ani jako sposób na wypełnienie kopuły. W jego obecnym kształcie – frontalnym, nieruchomym, zawieszonym nad człowiekiem – spotykają się dwie potężne tradycje: żydowska wizja Boga jako tego, który „panuje nad wszystkimi narodami”, i grecko-rzymskie wyobrażenie o kosmicznym porządku, w którym każda rzecz ma swoje miejsce. Gdy chrześcijaństwo dojrzewało na Wschodzie, te dwa strumienie zlały się w jedną intuicję: że świat jest zbyt wielki i zbyt kruchy, żeby człowiek mógł udawać, że stoi w jego centrum. W Bizancjum tę prawdę rozwiązano architektonicznie – wprowadzając Boga do kopuły. Nie na ścianę, którą można obejść. Nie do ołtarza, gdzie „coś się dzieje”. Tylko nad głowę, tam gdzie zaczyna się niebo.

W ten sposób Pantokrator stał się nie tyle obrazem, ile obecnością. Jego frontalność nie miała nic wspólnego ze stylem czy estetyką – była konsekwencją myślenia o Bogu jako tym, który „stoi naprzeciw”, czyli widzi człowieka takim, jaki jest. Kiedy patrzysz na Pantokratora, nie oglądasz sceny z życia Jezusa. Patrzysz na kogoś, kto patrzy na ciebie. I to spojrzenie nie wynika z emocji, lecz z funkcji. Wschodni chrześcijanin nie przychodził do świątyni po pocieszenie ani po „opowieść”. Przyjeżdżał, żeby stanąć wobec Boga, który jest większy od świata.

To myślenie bardzo różni się od zachodniego, które w średniowieczu pociągnęło sztukę w stronę narracji: żłóbek, krzyż, cuda, przypowieści, dramaty i sceny z życia. Zachód opowiadał historię Boga, który był blisko, który stawał się człowiekiem i dzielił się z ludźmi emocjami. Wschód karmił się innym doświadczeniem – liturgią, w której Bóg jest światłem, chwałą, Sędzią, Panem kosmosu. Nie jest „przyjacielem człowieka”, jest jego miarą. Nie jest bohaterem opowieści, jest tym, wobec kogo człowiek milknie.

Stąd różnica w wizerunku: na Zachodzie Chrystus schodzi do człowieka, na Wschodzie – człowiek wchodzi do świątyni, żeby wejść pod spojrzenie Boga. Pantokrator nie wyjaśnia, nie ilustruje; Pantokrator ustanawia relację. Jedyną możliwą relację między tym, który stworzył świat, a tym, który w nim żyje. Dlatego kreteńskie kościoły, nawet te najbardziej niepozorne, mają w sobie intensywność, której nie da się porównać z niczym innym. Tam, gdzie sklepienie jest nisko, a światło wpada tylko przez jedno wąskie okno, Pantokrator jawi się jak coś pierwotnego – jak prawda, która nie potrzebuje słów.

W kościele Michała Archanioła w Vathi twarz Chrystusa – ta sygnowana ręką Pagomenosa – jest niemal podręcznikową odpowiedzią na pytanie, dlaczego Wschód umieszcza Boga w kopule. Jest w niej bezruch, który nie wynika z braku dynamiki, ale z pewności. Cała kompozycja jest jak zatrzymany oddech: szeroka aureola, otwarta księga, spokojny gest błogosławieństwa i spojrzenie, którego nie da się ominąć. Tu nie ma opowieści. Tu jest obecność. I to taka, na którą człowiek zawsze reaguje ciszą.

W Trachiniakos Pantokrator jest bardziej ziemisty, ciemniejszy, jakby związany z krajobrazem wokół Kandanos. Tynk jest spękany, pigment cięższy, a twarz Chrystusa ma w sobie coś z człowieka, który zna trud żaru i pyłu. A jednak jest to ta sama idea: Bóg, który stoi ponad światem, ale nie ponad rzeczywistością. To oblicze nie jest wyniosłe – jest nieubłagane. Bizancjum wiedziało, że prawdziwa władza nie potrzebuje ani siły, ani dramatycznych gestów. Wystarczy, że trwa.

W Aradenie Pantokrator ma w sobie coś z pełni. Jest jaśniejszy, spokojniejszy, bardziej uporządkowany – nie dlatego, że stonowany, ale dlatego, że wyraźnie wpisany w rytm całej absydy. Światło padające z maleńkiego okna podkreśla delikatne linie twarzy i aureoli, jakby fresk nie tyle dominował nad przestrzenią, co w niej był zakorzeniony. W tym wizerunku nie ma surowości, jest coś innego – spójność. Idea, która trwa, bo jest prawdą, a nie bo ma pigment.

W Anisaraki twarz Pantokratora jest już tylko śladem – cieniem światła i konturem oczu, które prawie znikły, ale nie do końca. I właśnie przez to uderza najmocniej. Ten Chrystus jest jak echo pierwotnego wyobrażenia: nawet jeśli obraz uległ zniszczeniu, to idea, którą nosił, pozostała nienaruszona. Człowiek widzi mniej, ale Bóg wciąż patrzy. I to, paradoksalnie, jest najbardziej przejmujące.

Cztery kościoły, cztery ręce, cztery stopnie zniszczenia – a jednak jeden koncept. Jedna teologia. Jedno wyobrażenie o tym, kim jest Bóg: nie bohaterem historii, nie postacią z narracji, lecz punktem stałym, który stoi u początku i końca wszystkiego. Dlatego kiedy wychodzisz z takiego kościoła, czujesz, że zobaczyłeś coś, co nie było obrazem. Pantokrator nie jest sceną. Pantokrator jest odpowiedzią na pytanie, które człowiek nosi w sobie od zawsze: kto patrzy pierwszy?